Adaptogeny są powszechnie uznawane za substancje wspomagające zdolność organizmu do adaptacji w obliczu zmieniających się, niekorzystnych warunków zewnętrznych, jednocześnie chroniąc przed ich szkodliwymi skutkami.
Nic dziwnego, że w dzisiejszym zabieganym świecie, w którym praca pod presją czasu oraz wielozadaniowość są normą, poszukiwanie naturalnych rozwiązań poprawiających kondycję fizyczną i psychiczną stało się priorytetem dla wielu osób.
Oprócz tego najważniejszego oddziaływania na gospodarkę neurohormonalną organizmu właściwości adaptogenne obejmują także:
A także co ważne:
Ważne jest to, że adaptogeny działają normalizująco, a nie stymulująco. Oznacza to, ich stosowanie prowadzi do utrzymania wydolności fizycznej i psychicznej organizmu na prawidłowym poziomie, bez względu na działające na niego stresory [1,2]. Warto pamiętać, że nawet najsilniejsze z nich nie są środkami pobudzającymi, które w krótkim czasie prowadzą do wzrostu odczuwanej energii. Środki stymulujące, takie jak np. kofeina, szczególnie jeśli stosowane są przez dłuższy okres czasu, działają stresogennie. Organizm może potrzebować stopniowo coraz większej ich dawki, aby uzyskać podobny efekt działania. Natomiast bohaterowie tego wpisu działają w inny sposób. Zwiększają tolerancję organizmu na stres, dzięki czemu lepiej, efektywniej i szybciej radzi on sobie z czynnikami stresogennymi. Warto wiedzieć, że adaptogeny nie spowodują wzrostu aktywności ani wydolności organizmu ponad jego optymalny poziom. Ich główną rolą jest przywracanie równowagi i osiągnięcie optymalnego stanu funkcjonowania. [3,4,5,6].
Zespół ogólnej adaptacji, podzielić można na trzy fazy:
Faza pierwsza – „Alarm” – organizm reaguje silnie na pojawienie się obcego czynnika.
Faza druga – „Opór” lub „adaptacja” – reakcje organizmu pozornie wracają do normy. Jednak jego zasoby zostały naruszone i organizm może nie być zdolny do skutecznego radzenia sobie z nowym stresorem. Jeśli w tym stadium nie zostanie przywrócona homeostaza oraz nie nastąpi równowaga dynamiczna, wówczas rozwijają się tzw. choroby adaptacyjne.
Faza trzecia – „Wyczerpanie” – następuje podczas przedłużającego się ataku stresora na nasz organizm. Opór powstający podczas drugiej fazy słabnie. Rośnie aktywność gruczołów dokrewnych. Zwiększony poziom kortyzolu wpływa na układy: odpornościowy, trawienny, krążenia i inne. Organizm nie jest już w stanie dłużej opierać się stresorowi i zaczynają się procesy chorobowe.
Wobec długotrwałego działania stresorów nasz organizm potrzebuje mechanizmów adaptacyjnych, które realizowane są poprzez zmiany morfologiczne, biochemiczne i fizjologiczne. Mogą one występować na wszelkich poziomach organizacji czynnościowej organizmu, zarówno na poziomie komórkowym, jak i na poziomie regulacji narządowej. Reakcje przystosowawcze naszego organizmu działają według stałego modelu, niezależnie od rodzaju stresora [7,8].
Spożywanie adaptogenów wspiera zarówno sprawność umysłową, jak i fizyczną. Zgodnie z ich nazwą, pomagają organizmowi lepiej radzić sobie ze stresem, jednocześnie wspomagając normalizację funkcji metabolicznych.
Adaptogeny zwiększają wydolność organizmu a także odporność na różnego rodzaju stresory. Wśród nich są zarówno czynniki takie jak zwiększone obciążenie psychiczne, emocjonalne i fizyczne, jak również bakterie, wirusy i inne patogeny, a także hałas, zbyt niska/wysoka temperatura czy nawet zanieczyszczenia. Mówiąc krótko, te rośliny zwiększają ogólną zdolność organizmu do przystosowywania się oraz odporność na przeciążenia. [8, 14,15,16,9,10].
Wyróżniamy dwie grupy adaptogenów: roślinne oraz syntetyczne. W tym artykule skupimy się na pierwszej z nich.i były one od wieków wykorzystywane przez człowieka. Warto jednak zauważyć, że samo pojęcie „adaptogen” jest stosunkowo nowe – zostało wprowadzone dopiero w XX wieku, aby określić substancje wspierające niespecyficzną odporność organizmu..
Działanie adaptogenów roślinnych związane jest z występowaniem w nich wielu związków biologicznie czynnych o właściwościach adaptogennych takich jak: saponiny triterpenoidowe, fitosterole i ekdyzon, lignany, alkaloidy, flawonoidy czy witaminy itp. Działanie tych związków obserwuje się w przypadku całego kompleksu substancji zawartych w danym surowcu roślinnym, które oddziałują również względem siebie i sumaryczne działanie wszystkich przynosi efekt prowadzący do wzmocnienia organizmu poprze przywrócenie stanu równowagi. Aktywność tych związków na organizm człowieka obejmuje zarówno oddziaływanie na poziomie komórkowym jak i oddziaływanie na konkretny organy. Największą rolę z punktu widzenia odpowiedzi na stres odgrywa rdzeń nadnerczy który jest zarówno „fabryką” jak i „magazynem” neurohormonów, które pomagają zmierzyć się organizmowi z szeroko pojętym stresem. Tutaj właśnie rośliny adaptogenne oddziałując na oś podwzgórze-przysadka- nadnercza pomagają przystosować się i odpowiedzieć organizmowi na przeciążenia związane z czynnikami stresowymi. Oś podwzgórze – przysadka – nadnercza spełnia kluczową rolę w odpowiedzi na czynnik stresowy oraz adaptacji do niego przez organizm. Jest to układ neurohormonalny aktywowany pod wpływem takich czynników jak właśnie wspomniany stres czy zagrożenie. Nie bez powodu neurohormony wytwarzane przez podwzgórze stymulują końcowo nadnercza do produkcji glikokortykosteroidu jakim jest kortyzol nazywany nie bez powodu „hormonem walki” lub „hormonem stresu”. Jednakże nieprawidłowa praca tego układu związana z zaburzonym sprzężeniem pomiędzy wydzielaniem glikokortykosteroidów a neurohormonów w mózgu może mieć wiele negatywnych skutków dla organizmu.
Adaptogeny są:
W kolejnym wpisie opowiemy Wam o przykładowych roślinach które należą do opisanej wcześniej grupy.
Bibliografia
Źródła zdjęć